2 cực Superhuman VS. Super AI
Câu hỏi mình nhận được nhiều nhất trong năm nay không còn là “nên học công cụ nào”, mà là một câu lớn hơn và cũng hoang mang hơn: “giữa thời AI thế này, rốt cuộc nên học gì để không bị bỏ lại?”. Mình nghe nó từ sinh viên, từ người đi làm vài năm, từ cả những người đã có vị trí ổn định nhưng bắt đầu thấy nền đất dưới chân mình dịch chuyển.
Cách phần lớn mọi người tự trả lời câu hỏi đó, theo Vinh, lại chính là cái bẫy. Họ nghĩ con đường an toàn là trở thành một người biết dùng AI kha khá, cộng với chuyên môn kha khá, một người “đủ dùng ở nhiều thứ”. Nghe rất hợp lý. Nhưng sau nhiều năm làm nghề, đào tạo và tuyển người, mình càng tin rằng giá trị trong thời AI không được chia đều, mà đang tách ra và dồn về hai cực.
Mình gọi hai cực đó là #superhuman và #superAI: những-người-rất-người, và những-người-rất-AI. Thế giới sắp tới sẽ trọng thị hai loại người này. Bài này là để nói về chuyện đó, và về việc nó thay đổi câu trả lời cho câu hỏi “học gì” như thế nào!
1. VÌ SAO “BIẾT MỖI THỨ MỘT ÍT” ĐANG TRỞ THÀNH CHIẾN LƯỢC RỦI RO NHẤT
Suốt mấy chục năm qua, chiến lược an toàn nhất cho một người lao động tri thức là trở thành một generalist tử tế: biết một chút nhiều thứ, làm được ở mức ổn, không xuất sắc ở đâu nhưng cũng không dở ở đâu. Chiến lược đó trụ được vì con người vốn khó mà thành thạo sâu nhiều lĩnh vực cùng lúc, nên “ổn ở nhiều thứ” là một lợi thế hiếm.
AI vừa phá vỡ đúng nền tảng đó. Nếu quan sát kỹ, bạn sẽ thấy AI không xoá việc từ trên xuống hay từ dưới lên, mà nó nuốt từ giữa ra. Nó ăn chính xác cái phần “biết một chút và làm được ở mức tàm tạm”, bởi vì sự thành thạo tầm trung ở gần như mọi việc chính là sân nhà của nó. Viết một email ổn, dựng một báo cáo ổn, tóm tắt một tài liệu ổn, code một đoạn ổn: đó đều là những việc mà AI làm được ngay, nhanh, và gần như miễn phí.
Hệ quả đi ngược lại trực giác của rất nhiều người. Cái chiến lược generalist từng an toàn nhất trong nửa thế kỷ, giờ lại trở thành chiến lược rủi ro nhất, vì nó đưa bạn đứng đúng vào vùng mà máy làm tốt nhất. Giá trị vì thế bị đẩy dạt về hai đầu: rất người, hoặc rất AI.
Khúc giữa không biến mất vì nó kém quan trọng. Nó biến mất vì nó là thứ dễ sao chép nhất.
2. CỰC THỨ NHẤT: RẤT NGƯỜI
Khi nói tới cực “rất người”, nhiều người lập tức nghĩ tới mấy chữ mòn như “kỹ năng mềm” hay “trí tuệ cảm xúc”. Mình muốn nói cụ thể hơn thế, vì cách hiểu mơ hồ đó khiến người ta xem nhẹ nó.
Cực “rất người” là tập hợp những thứ đòi hỏi bạn phải thật sự là một con người, chứ không phải mô phỏng một con người. Đó là khả năng gây dựng niềm tin qua thời gian. Là phán đoán trong tình huống mơ hồ, khi dữ liệu không đủ và không có đáp án đúng in sẵn. Là gu, là tiêu chuẩn, là khả năng nhìn mười phương án và biết đâu là cái “đủ tốt để mang tên mình”. Là khả năng dẫn dắt người khác, và là sự sẵn sàng đứng ra chịu trách nhiệm khi mọi thứ đổ vỡ.
AI có thể soạn giúp bạn một lời chia buồn chỉn chu, nhưng nó không thể ngồi cạnh một đồng nghiệp đang gục ngã. Nó có thể liệt kê ra năm lựa chọn chiến lược, nhưng không thể gánh hậu quả của lựa chọn được chọn. Nó có thể tạo ra một bản kế hoạch hoàn hảo trên giấy, nhưng không thể khiến một căn phòng đầy người đang bất đồng chịu tin tưởng và đi theo. Những thứ này AI mô phỏng được, nhưng không là được, và khoảng cách giữa “mô phỏng” với “là” chính là nơi giá trị con người trú ngụ.
Điều quan trọng cần nhớ: AI càng giỏi, cực này không rẻ đi mà càng đắt lên, vì nó càng hiếm.

3. CỰC THỨ HAI: RẤT AI
Ở cực bên kia, cần phân biệt rất rõ giữa “biết xài AI” và “rất AI”, vì đây là chỗ đám đông đang hiểu nhầm.
Biết xài AI là dùng ChatGPT để viết email nhanh hơn, nhờ nó tóm tắt tài liệu, hỏi nó vài câu khi bí. Đó là kỹ năng bình dân, và nó đang bình dân hóa nhanh tới mức mỗi tháng lại dễ hơn, ai cũng làm được.
“Rất AI” là chuyện khác về bản chất. Đó là người biến AI thành đòn bẩy sâu: một người điều phối được AI để làm ra khối lượng công việc của cả một nhóm, hiểu nó đủ sâu để đẩy nó đi xa hơn mức mặc định, và quan trọng nhất, biết chính xác lúc nào nó đang bịa, đang sai, đang tự tin một cách nguy hiểm.
Sự khác nhau giống như giữa một người biết lái xe và một người thiết kế được cả một hệ thống vận tải. Người thứ nhất tiết kiệm được thời gian cho bản thân. Người thứ hai nhân năng lực của mình lên nhiều lần. Trong vài năm tới, giá trị sẽ không thuộc về người “biết dùng AI”, mà thuộc về người dùng AI để làm được những việc mà trước đây cần cả một đội ngũ.
Rất AI không phải là sưu tầm tính năng. Nó là khả năng biến một công cụ ai cũng có thành một đòn bẩy mà ít người kéo nổi.
4. CHỖ HẦU HẾT MỌI NGƯỜI ĐANG PHÂN BỔ SAI
Đến đây thì luận điểm “cần cả hai” nghe đã hợp lý. Nhưng nếu chỉ dừng ở đó thì bài này cũng chỉ giống mọi bài khác. Chỗ đáng nói là cách người ta phân bổ công sức vào hai cực, và gần như ai cũng đang phân bổ sai theo cùng một kiểu.
Gần như tất cả mọi người đang đổ xô về cực AI. Học prompt, gom tool, xem hết video tự động hóa này tới khóa AI kia. Lý do dễ hiểu: cực AI khẩn cấp, học được ngay, có lộ trình rõ ràng và có chứng chỉ để khoe. Nhưng chính vì ai cũng lao vào, kỹ năng dùng AI đang mất giá trị khan hiếm với tốc độ chóng mặt. Cả một đám đông đang chen nhau chạy về phía một cái đầu đang co lại từng ngày.
Trong khi đó, gần như không ai chủ động đầu tư vào cực người. Vì nó mềm, nó chậm, nó khó đo, và nó không cấp cho bạn một tấm chứng chỉ nào. Nhưng đây mới là nghịch lý lớn nhất: AI càng mạnh thì cực người càng khan hiếm và càng đắt, mà nó lại là thứ không thể tải về trong một cuối tuần, phải mất nhiều năm mới xây được. Đó là tài sản có suất sinh lời cao nhất, và đám đông đang bỏ trống nó.
Và đây là điều khiến mình tin hai cực này thực ra là một. Nhìn kỹ, cả hai đều quy về cùng một năng lực: phán đoán. Rất người là phán đoán xem điều gì đáng làm và nên tin ai. Rất AI là phán đoán xem nên giao gì cho máy và có nên tin vào đầu ra của nó không.
Chúng nuôi nhau: phán đoán con người càng sâu thì bạn điều khiển AI càng sắc, vì bạn biết “tốt” trông như thế nào và bắt được lúc nó bịa; đòn bẩy AI càng lớn thì bạn càng có thời gian để đi sâu hơn về phía con người.
Super human và super AI không phải hai làn đường để chọn một. Đó là một con người với hai nửa của cùng một đòn bẩy. Thứ duy nhất cần vứt đi là tham vọng làm một người thực thi tàm tạm ở khúc giữa.
Kết luận
Vậy quay lại câu hỏi đầu bài, học gì trong thời đại AI? Câu trả lời của mình không phải một danh sách công cụ, mà là một hướng phân bổ.
Đừng dồn hết mình vào việc chất chồng chứng chỉ và tính năng, vì đó là cái đầu đang bình dân hóa nhanh nhất. Hãy đầu tư vào phán đoán thật, thứ chỉ lớn lên khi bạn làm những việc thật, chịu trách nhiệm cho kết quả thật, và va chạm với những con người thật. Hãy đi sâu về AI như một đòn bẩy để nhân năng lực, chứ không phải sưu tầm nó như một bộ tem. Và hãy chấp nhận một sự thật hơi khó nghe: chiến lược “biết mỗi thứ một ít” mà nhiều người trong chúng ta được nuôi lớn để tin tưởng, đang thôi hết ăn tiền.
Nếu bạn đang là người học, đây vừa là tin đáng lo vừa là tin đáng mừng. Đáng lo vì con đường an toàn cũ đã đóng lại. Đáng mừng vì hai cực đắt giá nhất, phán đoán con người và đòn bẩy AI, đều là thứ bạn có thể bắt đầu xây từ hôm nay, không cần đợi ai cho phép và cũng không phụ thuộc vào việc bạn xuất phát muộn hay sớm.
Nhìn lại giờ học của tuần vừa rồi, mình mời bạn tự hỏi một câu: phần lớn thời gian của mình đang chảy về khúc giữa mà máy làm tốt nhất, hay đang chảy về một trong hai cực mà chỉ con người mới giữ được?
—————————-
Nếu bạn quan tâm đến khóa coaching giúp bạn trở thành Data Analyst trong vòng 6-8 tháng thì tham khảo ngay lộ trình này: http://link.unigap.io/lo-trinh-hoc-data-analyst Hoàn tiền nếu không có offer.
Nếu bạn muốn học Phân tích dữ liệu để phục vụ công việc thì tham khảo lộ trình Khóa Power BI Mastery: http://link.unigap.io/powerbi-mastery
Thành thạo Power BI sau 2 tháng, học ~ 2 giờ mỗi ngày, 18 buổi training, có 4 projects để luyện tập, áp dụng tư duy Design Thinking vào phân tích dữ liệu.
