Vinh nghĩ có một hiểu lầm khá lớn mà rất nhiều bạn mới học Data Analyst đang gặp phải, đó là mọi người thường nghĩ rằng hành trình khó nhất là lúc học. Tức là học SQL khó, học Power BI khó, làm project khó. Nhưng thật ra, theo trải nghiệm cá nhân của mình và cả những gì mình nhìn thấy ở rất nhiều bạn học viên xung quanh, giai đoạn “apply job” mới thực sự là giai đoạn dễ làm người ta mất động lực nhất.
Vì lúc học thì ít nhất bạn còn cảm thấy mình đang tiến lên mỗi ngày. Hôm nay biết thêm một hàm SQL, mai làm được dashboard đẹp hơn, tuần sau hoàn thành một project mới. Cảm giác nó rất rõ ràng.
Còn tới lúc bắt đầu apply thì mọi thứ bắt đầu khác hẳn!
Bạn gửi CV nhưng không ai phản hồi. Bạn làm technical test mất nguyên một cuối tuần nhưng rồi cũng không có email tiếp theo. Bạn đi phỏng vấn, cảm giác buổi nói chuyện khá ổn, về nhà còn nghĩ “chắc lần này được”, xong một tuần sau vẫn im lặng.
Cái cảm giác đó nó rất dễ làm người ta nghi ngờ bản thân.
Và mình nghĩ nhiều bạn bị sốc vì trước đó đã vô thức tin vào một kỳ vọng hơi sai, đó là cứ học xong thì sẽ có job.
Mình không nói chuyện đó là không thể. Vẫn có những bạn học rất nhanh, profile tốt, có internship từ sớm rồi nhận offer khá thuận lợi. Nhưng với phần lớn mọi người, đặc biệt là các bạn chuyển ngành hoặc đi từ con số 0, thì việc apply giống một cuộc chiến dài hơi hơn rất nhiều so với tưởng tượng.
Có những bạn học 6 tháng, làm xong portfolio rồi bắt đầu apply với tâm thế khá tự tin. Nhưng sau khoảng 1-2 tháng bị reject liên tục thì bắt đầu tụt mood rất nhanh. Tự nhiên lúc đó lại quay sang nghĩ chắc mình không hợp ngành này, chắc thị trường bão hòa rồi, chắc mình chưa đủ giỏi. Nhưng thật ra nhiều khi không phải do bạn dở. Mà là do bạn chưa chuẩn bị cho cuộc chơi này đúng cách.
Mình hay nói rằng apply Data Analyst không phải là chuyện “gửi CV”, mà nó giống một chiến dịch hơn. Nghe hơi to tát nhưng thật sự là vậy. Bạn phải chuẩn bị tâm lý, chuẩn bị chiến lược, chuẩn bị cách tối ưu từng vòng, chứ không phải chỉ học xong rồi ngồi bấm nút apply trên LinkedIn.
Ví dụ như CV chẳng hạn.
Rất nhiều bạn dành quá nhiều thời gian để làm CV thật đẹp, nhưng lại không nghĩ xem recruiter thực sự đọc cái gì. Mình từng xem rất nhiều CV mà cảm giác giống như đang cố nhét toàn bộ quá trình học vào trong một trang giấy. Học SQL, Python, Power BI, Tableau, Machine Learning, Statistics, Data Cleaning, Web Scraping… nhìn rất nhiều chữ nhưng đọc xong lại không hình dung được người này mạnh ở đâu.
Trong khi thực tế recruiter scan CV rất nhanh. Họ không ngồi đọc từng dòng đâu.
Cái họ cần là: “Ứng viên này có tiềm năng cho role này không?”
Nên thay vì cố show mình học nhiều thế nào, mình nghĩ quan trọng hơn là phải làm cho CV có direction rõ ràng. Ví dụ bạn đang muốn đi theo hướng Product Analyst thì project, cách viết bullet point, thậm chí cách bạn mô tả trải nghiệm cũng nên xoay quanh product thinking nhiều hơn. Hoặc nếu muốn theo Marketing Analytics thì nên thể hiện góc nhìn về campaign, customer behavior hay business metrics.
Một vấn đề nữa là nhiều bạn viết project rất “tool-based”. Tức là đọc vào chỉ thấy: built dashboard, cleaned data, created visualization… nhưng không thấy business problem đâu cả.
Trong khi đó, cái khiến project có giá trị không phải là bạn dùng bao nhiêu chart, mà là bạn đang cố giải quyết vấn đề gì. Mình nghĩ đây là khác biệt rất lớn giữa mindset “người học tool” và mindset “Data Analyst”.
Rồi tới technical test.
Đây là đoạn mà rất nhiều bạn bắt đầu vỡ mộng.
Vì lúc tự học ở nhà, mọi thứ thường khá thoải mái. Bạn có thể mở tài liệu, xem lại video, ngồi nghĩ cả tiếng cho một query cũng không sao. Nhưng technical test thì khác hoàn toàn. Có áp lực thời gian, có pressure tâm lý, có những bài nhìn vào không biết bắt đầu từ đâu.
Mình từng thấy nhiều bạn học SQL không tệ, nhưng lúc vào test thì panic rất nhanh. Đọc đề xong lao vào code ngay, rồi càng làm càng rối. Trong khi thật ra cái interviewer muốn nhìn nhiều khi không chỉ là câu trả lời đúng, mà là cách bạn tiếp cận vấn đề.
– Bạn có biết chia nhỏ bài toán không?
– Bạn có hiểu metric mình đang tính không?
– Bạn có đọc ra business logic phía sau yêu cầu không?
Đó mới là thứ khó.
Và thật sự thì khả năng này không thể có chỉ bằng việc xem video. Nó đến từ việc luyện rất nhiều bài, làm nhiều case thực tế và quan trọng nhất là tập suy nghĩ như một analyst chứ không phải như một người đang đi thi syntax.
Interview cũng vậy.
Mình nghĩ nhiều bạn Data Analyst đang đánh giá hơi thấp communication skill. Có cảm giác mọi người nghĩ nghề này chỉ cần ngồi làm với dữ liệu nên không cần nói nhiều. Nhưng càng đi làm mình càng thấy khả năng giao tiếp cực kỳ quan trọng.
Có những bạn technical rất ổn nhưng interview không pass chỉ vì nói quá lan man. Trả lời một câu hỏi mất 10 phút mà người nghe vẫn không hiểu ý chính là gì. Hoặc có bạn làm project khá tốt nhưng khi được hỏi “vì sao em chọn hướng phân tích này?” thì trả lời rất mơ hồ, kiểu như làm theo cảm giác.
Trong khi ở doanh nghiệp, stakeholder không có nhiều kiên nhẫn để nghe mình nói vòng vo.
Nên cuối cùng, người nổi bật hơn chưa chắc là người giỏi tool nhất. Mà thường là người khiến người khác cảm thấy: “Bạn này làm việc được.”
Mình nghĩ đây là điều rất nhiều bạn overlook.
Có những ứng viên nhìn portfolio không quá flashy, dashboard cũng không phải kiểu wow ngay từ đầu, nhưng cách họ nói về project rất logic, rất rõ ràng, có góc nhìn business, có chính kiến riêng. Những người như vậy thường tạo cảm giác trưởng thành hơn rất nhiều trong mắt interviewer.
Và thật ra, để nổi bật hơn so với phần còn lại, đôi khi không cần làm điều gì quá khác biệt.
Chỉ cần bạn hiểu project của mình thật sâu, có tư duy business tốt hơn một chút, giao tiếp rõ ràng hơn một chút, kiên trì hơn một chút … là đã hơn rất nhiều người rồi.
Vì thực tế mình thấy đa số ứng viên bị loại không phải vì họ quá yếu. Mà vì họ chưa đủ chuẩn bị cho giai đoạn apply. Họ nghĩ học xong là kết thúc, trong khi thật ra đó mới là lúc cuộc chơi bắt đầu.
Và mình nghĩ nếu xác định theo ngành này nghiêm túc, hãy chuẩn bị tinh thần rằng hành trình apply có thể kéo dài hơn bạn nghĩ rất nhiều. Có thể vài tháng. Có thể hàng trăm CV. Có thể rất nhiều lần bị từ chối.
Nhưng điều đó không có nghĩa là bạn không phù hợp.
Đôi khi nó chỉ có nghĩa là bạn vẫn đang ở giữa chiến dịch thôi!
Cheers!
